ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന് ശ്രീനാരായണഗുരുവിൽനിന്ന് എന്തു പഠിക്കാം?

മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സിന് ആരുടെ അനുമതി വേണം?

അരുവിപ്പുറം പ്രതിഷ്ഠയെ വെറുമൊരു ക്ഷേത്രചരിത്രമായി വായിച്ചാൽ അതിന്റെ സാമൂഹികമായ മൂർച്ച നഷ്ടപ്പെടും. 1888-ൽ ഗുരു നിർവഹിച്ച ആ കർമം, ആരാധനയ്ക്കും ആത്മീയാധികാരത്തിനും ജന്മം നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന അതിരുകളെ ചോദ്യംചെയ്തു. മനുഷ്യന് പവിത്രമായതിനെ സമീപിക്കാനുള്ള അവകാശം മറ്റൊരാളുടെ ജാതിതീർപ്പിന് വിട്ടുകൊടുക്കാമോ എന്ന ചോദ്യം അതിലുണ്ട്. അന്തസ്സ് ദാനമായി ലഭിക്കേണ്ട ഒന്നല്ലെന്ന ബോധം അതിന്റെ ഉള്ളിലുണ്ട്.

ഇന്നത്തെ ഒരു സ്ഥാപനത്തെ അതേ ചോദ്യത്തിനു മുന്നിൽ നിർത്തിനോക്കാം. എല്ലാവർക്കും പ്രവേശനമുണ്ടെന്ന് അറിയിപ്പിൽ എഴുതിയിട്ടുണ്ടാകാം. പക്ഷേ അപേക്ഷ നൽകാനുള്ള വിവരം ചില കുടുംബങ്ങളിലേക്കു മാത്രം എത്തുന്നുവെങ്കിൽ തുറന്ന വാതിലിന്റെ അർത്ഥമെന്താണ്? കഴിവാണ് മാനദണ്ഡമെന്നു പറയുമ്പോഴും ചിലരുടെ ഭാഷയെയും ഉച്ചാരണത്തെയും താഴ്ത്തിക്കാണിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ആ മാനദണ്ഡം എത്രത്തോളം സത്യസന്ധമാണ്? ഇവ പ്രത്യേക സ്ഥാപനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ആരോപണങ്ങളല്ല; നമ്മുടെ ചുറ്റുപാടുകൾ പരിശോധിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.

ഗുരുവിന്റെ പ്രസക്തിയെ പ്രവർത്തിയാക്കണമെങ്കിൽ നല്ല മനസ്സുണ്ടെന്ന പ്രഖ്യാപനം മാത്രം പോരാ. തെരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കണം. അനാവശ്യമായ ചെലവും ബുദ്ധിമുട്ടും ഒഴിവാക്കണം. പ്രവേശനത്തിൽനിന്നു പിന്തള്ളപ്പെട്ടവരുടെ അനുഭവം കേൾക്കണം. ഒരു മനുഷ്യൻ സ്ഥാപനത്തിന്റെ വാതിലിൽ എത്തുമ്പോൾ അപമാനം സഹിക്കേണ്ടിവരുന്നുണ്ടോ എന്നത് അവിടത്തെ മൂല്യങ്ങളുടെ ഏറ്റവും ലളിതമായ പരീക്ഷയാണ്. വലിയ വാക്കുകളെക്കാൾ കൃത്യമായ മറുപടി അതു നൽകും.

ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവലംബങ്ങൾ: [1]

ഐക്യം അനീതിയെ മറയ്ക്കാനുള്ള തിരശ്ശീലയാകരുത്

നമ്മളെല്ലാം ഒന്നല്ലേ എന്നു പറയുന്നത് മനോഹരമാണ്. എന്നാൽ ഒരാൾ തനിക്കേറ്റ വിവേചനം വിവരിക്കുമ്പോൾ അതേ വാക്ക് അയാളെ മിണ്ടാതാക്കാനും ഉപയോഗിക്കാം. വ്യത്യാസങ്ങളെക്കുറിച്ചു സംസാരിക്കരുതെന്ന നിർദേശമായി ഐക്യത്തെ അവതരിപ്പിച്ചാൽ നിലവിലുള്ള അധികാരബന്ധങ്ങൾ ചോദ്യംചെയ്യപ്പെടാതെ രക്ഷപ്പെടും. മുറിവു കാണിക്കരുതെന്ന് മുറിവേറ്റവനോടു പറയുന്ന സമാധാനം നീതിയല്ല.

നാരായണഗുരുകുലം ഗുരുവിന്റെ പാരമ്പര്യത്തെ വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിയും സമഗ്രതയും തമ്മിലുള്ള ഐക്യത്തിന് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. അതിനെ സാമൂഹികജീവിതത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവരുമ്പോൾ ഒരു വ്യത്യാസം സൂക്ഷിക്കണം: മനുഷ്യരുടെ മൂല്യം തുല്യമാണ് എന്നതും അവരുടെ ജീവിതസാഹചര്യങ്ങൾ തുല്യമാണ് എന്നതും ഒരേ പ്രസ്താവനയല്ല. ഒരേ അന്തസ്സുള്ള രണ്ടു മനുഷ്യരിൽ ഒരാൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന സുരക്ഷയും അവസരവും മറ്റൊരാൾക്ക് ലഭിക്കണമെന്നില്ല. അതു പരിശോധിക്കാതെ ഐക്യം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് അപൂർണമാണ്.

അതുകൊണ്ട് പൊതുമാനവികതയും അസമമായ അനുഭവങ്ങളും ഒരുമിച്ചു കാണാൻ പഠിക്കണം. ആദ്യം കേൾക്കുക; പിന്നെ പരിഹാരത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുക. സൗഹൃദത്തിനുവേണ്ടി സംഭവിച്ച അനീതി മറക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടരുത്. മറ്റൊരാളെ കൈവിടാനാവില്ല എന്ന ഉത്തരവാദിത്തമായി ഐക്യത്തെ അനുഭവിക്കുമ്പോഴാണ് അതിന് സാമൂഹികമായ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ ഭിന്നതയെ കാണുന്നത് ഐക്യത്തിന്റെ ശത്രുവാകുന്നില്ല; നീതിയുള്ള ഐക്യത്തിലേക്കുള്ള ആദ്യപടിയാകുന്നു.

ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവലംബങ്ങൾ: [6]

കേട്ട അറിവ് വീട്ടിലേക്കു കൂടെ വരണം

ശിവഗിരി തീർത്ഥാടനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഗുരുവിന്റെ നിർദേശങ്ങളിൽ വിദ്യാഭ്യാസം, ശുചിത്വം, ഈശ്വരഭക്തി, സംഘടന, കൃഷി, വ്യാപാരം, കൈത്തൊഴിൽ, സാങ്കേതികപരിശീലനം എന്നീ വിഷയങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്നു. പഠിച്ച കാര്യങ്ങൾ ദൈനംദിനജീവിതത്തിൽ പ്രയോഗിക്കണമെന്നും നിർദേശിച്ചതായി ശിവഗിരിമഠത്തിന്റെ ചരിത്രവിവരണം പറയുന്നു. തീർത്ഥയാത്ര കഴിഞ്ഞ് വീട്ടിലെത്തുന്ന മനുഷ്യന്റെ ജീവിതം എന്തുകൊണ്ട് മെച്ചപ്പെടണം എന്ന ചോദ്യം ആ സമീപനത്തിലുണ്ട്. യാത്രയുടെ മൂല്യം യാത്രയ്ക്കുശേഷവും തുടരേണ്ടതാണ്.

ഈ അളവുകോൽ നമ്മുടെ സമ്മേളനങ്ങൾക്കും പരിശീലനങ്ങൾക്കും ബാധകമാക്കാം. വേദി നിറഞ്ഞു, ചിത്രങ്ങൾ വന്നു, സർട്ടിഫിക്കറ്റ് വിതരണംചെയ്തു എന്നതുകൊണ്ട് പഠനം നടന്നുവെന്ന് ഉറപ്പിക്കാനാവില്ല. പങ്കെടുത്ത ഒരാൾക്ക് മുമ്പു ചെയ്യാനാകാത്ത എന്തെങ്കിലും ഇപ്പോൾ ചെയ്യാനാകുന്നുണ്ടോ? ഒരു പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാനാകുന്നുണ്ടോ? ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ സമീപിക്കാവുന്ന ഒരാളെ പരിചയപ്പെട്ടോ? ഒരു മാസം കഴിഞ്ഞ് ചോദിക്കേണ്ട ചോദ്യങ്ങളാണിവ.

വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽപരിശീലനത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നതല്ല. പക്ഷേ അറിവ് ജീവിതത്തിൽ ഉപയോഗിക്കാൻ വഴിയില്ലാതിരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ വാഗ്ദാനം മുടങ്ങുന്നു. പുതിയ കഴിവ് അഭ്യസിക്കാൻ സമയം വേണം; ഉപകരണങ്ങൾ വേണം; തെറ്റിയാൽ വീണ്ടും ശ്രമിക്കാനുള്ള ഇടം വേണം. പഠനാവസരം നൽകിയെന്ന് പറയുന്ന സ്ഥാപനത്തിന് ഈ സാഹചര്യങ്ങൾ ഒരുക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തവുമുണ്ട്. കേട്ട വാക്ക് കൈവഴക്കമാകുകയും ചിന്താശീലമാകുകയും ചെയ്യുന്നിടത്താണ് പഠനത്തിന്റെ തുടർച്ച.

ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവലംബങ്ങൾ: [3]

സ്ഥാപനത്തിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ ഉപയോഗത്തിൽ

ഗുരുവിന്റെ ക്ഷേത്രസങ്കല്പത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരണങ്ങളിൽ വിദ്യാലയവും വായനശാലയും തൊഴിൽപഠനവും ചേർന്നുവരുന്നു. ഇന്നത്തെ എല്ലാ സ്ഥാപനങ്ങളും ഒരേ മാതൃക പകർത്തണം എന്നല്ല അതിന്റെ അർത്ഥം. സ്ഥാപനം നിലനിൽക്കുന്നതുകൊണ്ട് ചുറ്റുമുള്ള മനുഷ്യർക്ക് എന്താണ് സാധ്യമാകുന്നത് എന്നു ചോദിക്കാനുള്ള ധൈര്യമാണ് ഇവിടെ പ്രധാനം. പാരമ്പര്യത്തോടുള്ള ആദരം ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യത്തിന് വിലക്കാകേണ്ടതില്ല.

ഒരു സാംസ്കാരികസംഘടനയുടെ മന്ദിരം വർഷത്തിൽ ഏതാനും ദിവസങ്ങൾ മാത്രം തുറക്കപ്പെടുന്നുവെന്ന് സങ്കല്പിക്കുക. സമീപത്തെ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് ശാന്തമായി പഠിക്കാനിടമില്ലെങ്കിൽ ആ മന്ദിരത്തിന് മറ്റൊരു ജീവിതം സാധ്യമല്ലേ? പ്രവാസികളുടെ സംഘടനയ്ക്ക് ഭാഷാപഠനത്തോടൊപ്പം പുതുതായി എത്തുന്നവർക്ക് പ്രാദേശികസേവനങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള സഹായം നൽകാനാവില്ലേ? വാർഷികാഘോഷത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം തുടർച്ചയായ തൊഴിൽപരിശീലനത്തിന് മാറ്റിവെക്കാനാവില്ലേ? ഇവ ഗുരുവിന്റെ പേരിൽ ഉദ്ധരിക്കുന്ന നിർദേശങ്ങളല്ല; ഇന്നത്തെ നമുക്ക് പരിശോധിക്കാവുന്ന സാധ്യതകളാണ്.

സ്ഥാപനത്തിന്റെ കീർത്തിയും അതിന്റെ പ്രയോജനവും ഒരുപോലെയല്ല. കീർത്തി മറ്റുള്ളവർ അതിനെ എങ്ങനെ കാണുന്നു എന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പ്രയോജനം അതിലൂടെ മറ്റുള്ളവർക്ക് എന്തു ചെയ്യാനാകുന്നു എന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രണ്ടാമത്തെ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം പറയാൻ തയ്യാറാകുമ്പോഴാണ് സേവനം സ്വന്തം പ്രതിച്ഛായയ്ക്കപ്പുറത്തേക്കു വളരുന്നത്. ഗുരുസ്മരണയുടെ പേരിലുള്ള ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് പ്രത്യേകിച്ച് ഈ സത്യസന്ധത ആവശ്യമാണ്.

ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവലംബങ്ങൾ: [4]

ജയിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് മനസ്സിലാക്കുക

1924-ലെ ആലുവ സർവമതസമ്മേളനം പരസ്പരം അറിയുന്നതിനും അറിയിക്കുന്നതിനും നൽകിയ പ്രാധാന്യം നമ്മുടെ പൊതുസംഭാഷണങ്ങൾക്ക് ഇന്നും ഒരു അളവുകോലാണ്. അഭിപ്രായവ്യത്യാസമില്ലാത്ത ലോകം സൃഷ്ടിക്കാമെന്ന വാഗ്ദാനമല്ല അതിൽ തേടേണ്ടത്. വ്യത്യാസത്തെ നേരിടുമ്പോൾ മറ്റൊരാളുടെ നിലപാട് അയാൾ തിരിച്ചറിയുന്നവിധം മനസ്സിലാക്കാൻ നമുക്കാകുമോ എന്നതാണ് ചോദ്യം. കേൾക്കൽ വാദത്തിനുള്ള ഇടവേളയല്ല; സ്വന്തം അറിവിനെ പരിശോധിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയാണ്.

ഒരു കുടുംബചർച്ചയിലോ നാട്ടിലെ പ്രശ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള യോഗത്തിലോ ഈ ശീലം പരീക്ഷിക്കാം. മറുപടി പറയുന്നതിനുമുമ്പ് മറുവശം എന്താണ് ഉദ്ദേശിച്ചതെന്നു വ്യക്തമായി പറയുക. തെളിവ് തെറ്റിയാൽ തിരുത്തുക. തിരുത്തലിനെ പരാജയമായി കാണാതിരിക്കുക. മറ്റൊരാളുടെ അഭിപ്രായം അംഗീകരിക്കാതിരിക്കുമ്പോഴും അയാൾ പറയുന്നതിനെ വളച്ചൊടിക്കാതിരിക്കുക. ചെറിയ മര്യാദകളായി തോന്നുന്ന ഇവ ഇല്ലാതാകുമ്പോഴാണ് സംഭാഷണം ശബ്ദങ്ങളുടെ ഏറ്റുമുട്ടലായി ചുരുങ്ങുന്നത്.

അതേസമയം സംവാദം എന്ന പേരിൽ അധിക്ഷേപം സഹിക്കണമെന്നില്ല. എല്ലാ വാദങ്ങൾക്കും ഒരേ തെളിവുബലമുണ്ടെന്നു നടിക്കേണ്ടതുമില്ല. തെറ്റായ അവകാശവാദം തെറ്റാണെന്നു പറയാനും ഹാനികരമായ പ്രവൃത്തി തടയാനും അവകാശമുണ്ട്. മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമം തീരുമാനത്തെ ദുർബലമാക്കുന്നില്ല; അതിനെ കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതാക്കുന്നു. വിജയത്തിന്റെ എണ്ണത്തേക്കാൾ പരസ്പരബോധത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം പ്രധാനമാകുന്ന പൊതുജീവിതമാണ് ഇവിടെ സങ്കല്പിക്കാനാകുന്നത്.

ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവലംബങ്ങൾ: [2]

കരുണയ്ക്ക് കാര്യശേഷിയും വേണം

ദൈവദശകത്തിൽ അന്നവും വസ്ത്രവും പ്രാർത്ഥനയുടെ ഭാഗമാണ്. ശിവഗിരിയുടെ പഠനവിഷയങ്ങളിൽ കൃഷിയും വ്യാപാരവും തൊഴിൽപരിശീലനവും ഉണ്ട്. ഈ രണ്ടു സന്ദർഭങ്ങളെയും ചേർത്തുവായിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ആത്മീയജീവിതവും ഉപജീവനത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിൽ മതിൽ പണിയേണ്ടതില്ലെന്ന ദിശ കാണാം. അത് ഇന്നത്തെ സേവനപ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് ഒരു പ്രധാന ചോദ്യം നൽകുന്നു: നമ്മുടെ കരുണ മറ്റൊരാളുടെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യത്തോട് ചേരുന്നുണ്ടോ?

സഹായിക്കുന്നയാളുടെ സദുദ്ദേശ്യം മാത്രം സഹായത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉറപ്പാക്കില്ല. എത്തിച്ചേരാൻ പ്രയാസമുള്ള സ്ഥലത്ത് ഒരുക്കിയ സേവനം ആവശ്യമുള്ളവർക്ക് ലഭിക്കാതിരിക്കാം. സ്വീകരിക്കുന്നയാളുടെ അഭിപ്രായം ചോദിക്കാതെ നൽകുന്ന സഹായം അയാളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം കുറയ്ക്കാം. തുടരുമെന്ന് പറഞ്ഞിട്ട് പെട്ടെന്ന് അവസാനിപ്പിക്കുന്ന പദ്ധതി ആശ്രയിച്ചവരെ കൂടുതൽ പ്രതിസന്ധിയിലാക്കാം. കരുതലിന് കൃത്യതയും വിശ്വാസ്യതയും ആവശ്യമാണ്.

അതുകൊണ്ട് ആദ്യം ആവശ്യങ്ങൾ കേൾക്കണം. ചെയ്യാമെന്നു പറഞ്ഞത് തുടർന്നുചെയ്യാൻ കഴിയുമോ എന്ന് പരിശോധിക്കണം. ജോലിക്കാവശ്യമായ വൈദഗ്ധ്യം നേടണം. സഹായം ലഭിക്കുന്നവർക്കുതന്നെ അതിനെ വിലയിരുത്താൻ അവസരം നൽകണം. കാരുണ്യം കാണിക്കുന്നവന്റെ മഹത്വം തെളിയിക്കുന്ന വേദിയാകരുത് സേവനം. സഹായം സ്വീകരിക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനശേഷിയും അന്തസ്സും നിലനിൽക്കുന്ന ബന്ധമാകണം അത്. ഈ പ്രയോഗങ്ങൾ നമ്മുടെ കാലത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്; അവയെ ഗുരുവിന്റെ നേരിട്ടുള്ള വാക്കുകളാക്കി മാറ്റേണ്ടതില്ല.

ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവലംബങ്ങൾ: [5] [3]

ലോകത്തേക്കു പോകുമ്പോൾ ചരിത്രം കൂടെ പോകട്ടെ

ഗുരുവിനെ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ മാത്രം സ്വത്തായി അടച്ചുവെക്കുന്നതും ചരിത്രമില്ലാത്ത പൊതുനന്മയുടെ പ്രതീകമാക്കുന്നതും ഒരുപോലെ പരിമിതപ്പെടുത്തലാണ്. ജാതിയെന്ന കൃത്യമായ വ്യവസ്ഥയെ എല്ലായിടത്തും വിവേചനം എന്ന പൊതുപദംകൊണ്ട് മാറ്റിയാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇടപെടലിന്റെ സ്വഭാവം മങ്ങും. അതേസമയം ആ ചരിത്രം മറ്റുള്ളവർക്ക് ഒന്നും പഠിപ്പിക്കില്ലെന്നു കരുതിയാൽ അതിന്റെ വിശാലപ്രസക്തി നഷ്ടപ്പെടും. പ്രത്യേകതയും പൊതുപ്രസക്തിയും ഒരുമിച്ചു നിലനിർത്തണം.

മറ്റു രാജ്യങ്ങളിലെ വംശീയതയെയോ വർഗവ്യത്യാസങ്ങളെയോ മതവിദ്വേഷത്തെയോ താരതമ്യത്തിനായി സമീപിക്കാം. എന്നാൽ അവയെല്ലാം ജാതിയുടെ മറ്റുപേരുകളാണെന്നു പറയരുത്. ഓരോന്നിനും സ്വന്തം ചരിത്രവും പ്രവർത്തനരീതികളുമുണ്ട്. ഗുരുവിന്റെ ഉദാഹരണം നല്ല ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ സഹായിക്കാം; അതുകൊണ്ട് ഓരോ സാഹചര്യവും പഠിക്കേണ്ട ബാധ്യത ഒഴിവാകുന്നില്ല. ലോകവ്യാപകമായ വായനയ്ക്ക് ആവേശത്തോടൊപ്പം വിനയവും വേണം.

ഉദ്ധരണികളിലും അതേ കൃത്യത പാലിക്കണം. ഗുരുവിന്റെ മൂലവചനം, പിന്നീട് രൂപപ്പെട്ട പരിഭാഷ, വ്യാഖ്യാനം, ഇന്നത്തെ പ്രയോഗം എന്നിവ വേർതിരിച്ചു പറയണം. തെളിവില്ലാത്ത മനോഹരകഥയെ ചരിത്രമാക്കി അവതരിപ്പിക്കരുത്. ആദരവിനെ നിലനിർത്താൻ അതിശയോക്തി ആവശ്യമില്ല. വായിക്കുന്നയാൾക്ക് വിശ്വസിക്കാവുന്ന ഒരു ചെറിയ സത്യം, പരിശോധിക്കാനാവാത്ത വലിയ അവകാശവാദത്തെക്കാൾ പാരമ്പര്യത്തിന് നല്ല സേവനം ചെയ്യും.

ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവലംബങ്ങൾ: [1] [6]

സ്മരണയ്ക്ക് ഒരു ദൈനംദിനപരീക്ഷ

അപ്പോൾ ഈ നൂറ്റാണ്ടിന് ഗുരുവിൽനിന്ന് എന്തു പഠിക്കാം? പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന മൂല്യത്തിനും നടപ്പിലുള്ള ക്രമത്തിനുമിടയിലെ ദൂരം പരിശോധിക്കാൻ പഠിക്കാം. സമത്വം പറയുന്നു: ആരാണ് ഇപ്പോഴും പുറത്തുനിൽക്കുന്നത്? വിദ്യാഭ്യാസം പറയുന്നു: പഠിച്ചത് ഉപയോഗിക്കാൻ ആർക്കാണ് കഴിയുന്നത്? സംവാദം പറയുന്നു: ആരുടെ ശബ്ദമാണ് കേൾക്കപ്പെടാത്തത്? സേവനം പറയുന്നു: സഹായം സ്വീകരിക്കുന്നയാളുടെ അഭിപ്രായത്തിന് എത്ര ഇടമുണ്ട്? ഈ ചോദ്യങ്ങളാണ് സ്മരണയെ ജീവനുള്ളതാക്കുന്നത്.

ഒരു ചിന്തകന്റെ ഉദാഹരണം നിയമത്തിനും കൂട്ടായ പോരാട്ടത്തിനും വിദഗ്ധജ്ഞാനത്തിനും പകരമാവില്ല. അവയെ നയിക്കുന്ന നൈതികദിശ നൽകാം. ഒരു നീതിയുള്ള നടപടിക്രമവും കൂടുതൽ സൗകര്യമുള്ള പഠനമുറിയും തെറ്റ് സമ്മതിക്കുന്ന ഒരു വാക്കും വിശ്വസിക്കാവുന്ന ഒരു സഹായവും ആ ദിശയുടെ രൂപങ്ങളാകാം. ഓരോ പ്രവൃത്തിക്കും പിന്നാലെ ഗുരുവിന്റെ പേര് പ്രഖ്യാപിക്കണമെന്നില്ല. മറ്റൊരാളുടെ അനുഭവത്തിൽ മാറ്റം ഉണ്ടാകുന്നതാണ് പ്രധാനം.

നമ്മുടെ കൈയെത്തുന്ന ഒരു ബന്ധമോ സ്ഥാപനമോ തിരഞ്ഞെടുക്കാം. അവിടത്തെ ഒരു ഒഴിവാക്കൽ തിരിച്ചറിയാം. പഠനത്തിനുള്ള ഉപയോഗിക്കാത്ത ഒരു അവസരം കണ്ടെത്താം. കേൾക്കാതെ സംസാരിക്കുന്ന ഒരു ശീലം മാറ്റാം. പിന്നെ ഫലം പരിശോധിക്കാം. ഗുരുവിന്റെ ദർശനം പൂർത്തിയാക്കിയെന്ന അവകാശവാദമല്ല വേണ്ടത്. അതിനോടുള്ള ആദരം കാരണം മറ്റൊരു മനുഷ്യന് ഇന്നലെക്കാൾ അല്പം കൂടുതൽ അന്തസ്സോടെ ജീവിക്കാനാകുന്നുവോ എന്ന സത്യസന്ധമായ അന്വേഷണമാണ് വേണ്ടത്.