“ഒരു ജാതി, ഒരു മതം, ഒരു ദൈവം മനുഷ്യന്”: ഗുരുവിന്റെ വാക്ക് നമ്മുടെ കാലത്തോട് ചോദിക്കുന്നത്

വാക്കിനുപിന്നിലെ അപമാനത്തിന്റെ ചരിത്രം

ഗുരു ജീവിച്ച കേരളത്തിൽ ജാതി ഒരു പേരുമാത്രമായിരുന്നില്ല. എവിടെ നടക്കാം, എവിടെ പഠിക്കാം, എവിടെ ആരാധിക്കാം, ആരുടെ അടുത്തുനിൽക്കാം എന്നിങ്ങനെ ജീവിതത്തിന്റെ സാധാരണ അവകാശങ്ങളിലേക്കുപോലും അതിന്റെ അധികാരം നീണ്ടിരുന്നു. ജനനംകൊണ്ട് ചിലരെ താഴെയാക്കി നിർത്തുന്ന സമൂഹക്രമത്തിന്റെ ഇരകളായിരുന്നു അനേകം മനുഷ്യർ. ഈഴവസമുദായത്തിൽ ജനിച്ച ഗുരുവിന് ആ ലോകം അകലെനിന്നു നിരീക്ഷിക്കേണ്ട ഒരു വിഷയം മാത്രമായിരുന്നില്ല. അതിന്റെ നടുവിലാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതവും പ്രവർത്തനവും വളർന്നത്.

അങ്ങനെയൊരു സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യർ ഒന്നാണ് എന്നു പറയുന്നത് സൗഹൃദത്തിന്റെ ഒരു പൊതുവാക്യമാകില്ല. ഒരാളെ അശുദ്ധനാക്കുന്ന അധികാരത്തോടുള്ള ചോദ്യംകൂടിയാകും. ജനനത്തെ യോഗ്യതയായും അയോഗ്യതയായും പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥയോട്, ആ അളവുകോൽതന്നെ തെറ്റാണെന്നു പറയലാകും. ഗുരുവിന്റെ സന്ദേശത്തെ അതിന്റെ ചരിത്രത്തിൽനിന്നു വേർപെടുത്തിയാൽ നമുക്ക് മനോഹരമായൊരു ആശംസ ലഭിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ മനുഷ്യരെ നേരെനിൽക്കാൻ സഹായിച്ച അതിന്റെ ധൈര്യം നഷ്ടപ്പെടും.

ഇന്ന് ആ ചരിത്രം പറയുന്നതുകൊണ്ട് പഴയ വൈരങ്ങൾ നിലനിർത്തണമെന്നില്ല. അപമാനത്തിന്റെ ഓർമ്മയെ മായ്ച്ചുകളയുന്നതും സൗഹൃദം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും ഒരേ പ്രവൃത്തിയല്ലെന്നു തിരിച്ചറിയുകയാണ് വേണ്ടത്. ഒരാളുടെ കുടുംബം അനുഭവിച്ച വിലക്കുകളെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുമ്പോൾ, ഇനി അതൊന്നും പറയേണ്ടതില്ല എന്നു മറുപടി നൽകുന്നത് എളുപ്പമാണ്. പകരം, ആ അനുഭവം ഇന്നത്തെ ബന്ധങ്ങളിൽ എങ്ങനെ തുടരുന്നുവെന്ന് അറിയാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് കൂടുതൽ പ്രയാസമുള്ളതും കൂടുതൽ മനുഷ്യോചിതവുമായ വഴിയാണ്.

ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവലംബങ്ങൾ: [2]

അരുവിപ്പുറം ഉയർത്തിയ ചോദ്യം

1888-ലെ അരുവിപ്പുറം ശിവപ്രതിഷ്ഠയെ ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കാണാം. ആചാരാധികാരം ജനനത്തിന്റെ പരിധിയിൽ നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന സമൂഹത്തിൽ, ഗുരുവിന്റെ പ്രതിഷ്ഠ ആ അധികാരത്തിന്റെ അടിത്തറയെ ചോദ്യം ചെയ്തു. ഭക്തിയും സാമൂഹികമായ ഇടപെടലും ഇവിടെ രണ്ടുവഴികളായിരുന്നില്ല. ആരാധനയ്ക്കുള്ള ഇടം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിതന്നെ മനുഷ്യന്റെ ആത്മാഭിമാനത്തിനുള്ള ഇടവും തുറന്നു.

ഈ സംഭവത്തെ ഇന്നത്തെ ഒരു ലളിതമായ മുദ്രാവാക്യത്തിലേക്ക് ചുരുക്കരുത്. ക്ഷേത്രം സ്ഥാപിച്ച ഗുരുവും ജാതിവിലക്കിനെ ചോദ്യം ചെയ്ത ഗുരുവും ഒരേ വ്യക്തിയാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മീയജീവിതത്തെ ഒഴിവാക്കി സാമൂഹികപ്രവർത്തനം മാത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നതും, സമൂഹത്തിലെ അനീതിക്കെതിരായ നിലപാട് മറന്ന് ഭക്തി മാത്രം ആഘോഷിക്കുന്നതും അപൂർണമായ വായനകളാണ്. ഇവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവൃത്തിയുടെ പ്രത്യേകത തെളിയുന്നത്.

ആ ചരിത്രത്തിൽനിന്നു പ്രചോദനം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഇന്നത്തെ ഒരു ചോദ്യം ഇതാകാം: നമ്മുടെ പൊതുസ്ഥാപനത്തിൽ എല്ലാവർക്കും പ്രവേശനമുണ്ടെങ്കിലും എല്ലാവർക്കും അഭിപ്രായം പറയാനുള്ള ഇടമുണ്ടോ? സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നവനും സ്വാഗതം സ്വീകരിക്കുന്നവനും എന്ന നിലയിൽ ചിലർ എന്നും വേർപിരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നുണ്ടോ? ഒരുമയുടെ പരീക്ഷണം വാതിൽ തുറക്കുന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. തുറന്ന വാതിലിനകത്ത് ആരുടെ വാക്കിനാണ് വിലയുള്ളത് എന്നിടത്തേക്കും അതു നീളുന്നു.

ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവലംബങ്ങൾ: [3]

അദ്വൈതബോധവും അരികിലെ മനുഷ്യനും

ഗുരുദർശനത്തിന്റെ വേരുകൾ അദ്വൈതവേദാന്തത്തിൽ ആഴ്ന്നുനിൽക്കുന്നു. ആത്മാവിന്റെയും പരമസത്യത്തിന്റെയും വേർപാടിനെ അന്തിമസത്യമായി കാണാത്ത ദാർശനികാന്വേഷണമാണിത്. ഹിന്ദു ആത്മീയപാരമ്പര്യവുമായുള്ള ഈ ബന്ധം ഒഴിവാക്കിയാൽ ഗുരുവിനെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള പ്രധാനപ്പെട്ടൊരു വഴി അടഞ്ഞുപോകും. അതേസമയം, ഗുരുവിന്റെ ചിന്തയെ ഒരു പാരമ്പര്യത്തിന്റെ അടഞ്ഞ ഉടമസ്ഥതയായി ചുരുക്കുന്നതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശാലമായ മനുഷ്യദർശനത്തോട് നീതി പുലർത്തുകയില്ല.

ആലുവ അദ്വൈതാശ്രമത്തിന്റെ സ്ഥാപനവിവരണം, ഗുരുവിന്റെ അദ്വൈതബോധത്തെയും മതപരമായ വേർതിരിവുകൾക്കപ്പുറമുള്ള സ്വീകരണത്തെയും ചേർത്താണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ആ ബന്ധം ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഏകതയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് ലോകജീവിതത്തോട് ബന്ധമില്ലാത്തൊരു സ്വകാര്യാനുഭവമായി മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മറ്റുള്ളവരോടുള്ള സമീപനം പരിശോധിക്കാനുള്ള വെളിച്ചമായും അതിനെ വായിക്കാം. ഈ ചെറുലേഖനം അദ്വൈതത്തിന്റെ സമ്പൂർണമായ വിശദീകരണമല്ല; അതിലേക്കുള്ള ഒരു പ്രവേശനസൂചനമാത്രമാണ്.

നമ്മുടെ കാലത്തേക്കുള്ള ചിന്ത ഇവിടെനിന്ന് തുടങ്ങാം. ധ്യാനം കഴിഞ്ഞിറങ്ങുന്ന നാം, നമ്മോടു വിയോജിക്കുന്ന ഒരാളോട് എങ്ങനെയാണ് സംസാരിക്കുന്നത്? പ്രാർത്ഥനയിൽ ലോകത്തിന്റെ നന്മ ആഗ്രഹിക്കുന്ന നാം, വീട്ടിൽ ജോലി ചെയ്യുന്നയാളുടെ വിശ്രമത്തെ എത്ര ഗൗരവമായി കാണുന്നു? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾ ഗുരുവിന്റെ നേരിട്ടുള്ള വാക്കുകളായി ഇവിടെ ഉന്നയിക്കുന്നതല്ല. ആത്മീയബോധവും ജീവിതത്തിലെ പെരുമാറ്റവും തമ്മിലുള്ള അകലം നമുക്കുതന്നെ കാണാൻ സഹായിക്കുന്ന ഇന്നത്തെ ചോദ്യങ്ങളാണവ.

ആ അകലം തിരിച്ചറിയുന്നത് പരാജയത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനമാകേണ്ടതില്ല. സ്വയം ന്യായീകരിക്കുന്ന ശീലം അല്പം വിട്ടുനിൽക്കാനുള്ള അവസരമാകാം. നമുക്ക് പ്രിയപ്പെട്ട വിശ്വാസം നമ്മുടെ പ്രവൃത്തിയെ തിരുത്താൻ അനുവദിക്കുമ്പോഴാണ് അത് വളർച്ചയ്ക്കുള്ള വഴിയാകുന്നത്. മറ്റൊരാളുടെ വേദനയ്ക്കുമുന്നിൽ നമ്മുടെ അറിവ് വിനയം പഠിക്കുന്നതിലും ആത്മീയതയുടെ സാധ്യതയുണ്ട്.

ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവലംബങ്ങൾ: [1] [5]

ഒരുമയ്ക്ക് ഒരേ ശബ്ദം വേണ്ട

ഒരു മതം എന്ന വാക്കുകേൾക്കുമ്പോൾ എല്ലാ മതങ്ങളും ഒരേ രൂപത്തിലാകണമോ എന്ന സംശയം ഉണ്ടാകാം. ഗുരുവിന്റെ മതസംവാദശ്രമങ്ങളെക്കൂടി ചേർത്തുവായിക്കുമ്പോൾ ആ സംശയത്തെ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധയോടെ സമീപിക്കാനാകും. 1924-ൽ ആലുവയിൽ നടന്ന സർവമതസമ്മേളനം വ്യത്യസ്ത മതപാരമ്പര്യങ്ങളിലുള്ളവരെ സംഭാഷണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. മത്സരിച്ചു ജയിക്കുന്നതിനേക്കാൾ പരസ്പരം മനസ്സിലാക്കുന്നതിനായിരുന്നു അതിന്റെ പ്രഖ്യാപിത പ്രാധാന്യം.

അതുകൊണ്ട് എല്ലാ മതങ്ങളുടെയും സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ഒരേ അർത്ഥമുള്ളവയാണെന്ന് നാം പ്രഖ്യാപിക്കേണ്ടതില്ല. ദൈവത്തെക്കുറിച്ചും ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചും മോക്ഷത്തെക്കുറിച്ചും പ്രമാണത്തെക്കുറിച്ചുമുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ വിശ്വാസികൾക്ക് പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. അവയെ ഗൗരവമായി കേൾക്കാതെ, ഇതൊക്കെ ഒന്നുതന്നെയല്ലേ എന്നു പറയുന്നത് ചിലപ്പോൾ ബഹുമാനത്തേക്കാൾ അശ്രദ്ധയാകും. മറ്റൊരാളുടെ വിശ്വാസത്തെ ആദരിക്കാൻ അതിന്റെ പ്രത്യേകതകളെ മായ്ച്ചുകളയേണ്ട കാര്യമില്ല.

ഇന്നത്തെ ജീവിതത്തിൽ ഒരുമയ്ക്ക് നൽകാവുന്ന ഒരു അർത്ഥം ഇതാണ്: അഭിപ്രായവ്യത്യാസത്തെ മനുഷ്യരുടെ വിലവ്യത്യാസമാക്കാതിരിക്കുക. എന്റെ പ്രാർത്ഥനയിൽ പങ്കുചേരാത്ത അയൽക്കാരനോടും എനിക്ക് നീതി പുലർത്താം. എന്റെ ദൈവസങ്കല്പം അംഗീകരിക്കാത്ത സുഹൃത്തിനോടും ആത്മാർഥമായ സ്നേഹം പുലർത്താം. ഒരു പൊതുനന്മയ്ക്കുവേണ്ടി ഒരുമിച്ചു പ്രവർത്തിക്കാൻ നമ്മുടെ എല്ലാ ദാർശനികപ്രശ്നങ്ങളും ആദ്യം തീർപ്പാക്കേണ്ടതില്ല.

മതവിശ്വാസമില്ലാത്ത ഒരാൾക്കും ഈ ധാർമികസംഭാഷണത്തിൽ ഇടമുണ്ട്. അതിനായി ഗുരുവിന്റെ ആത്മീയവേരുകളെ മറച്ചുവയ്ക്കേണ്ടതുമില്ല. ഒരാൾ ഭക്തിയിൽനിന്നും മറ്റൊരാൾ മനുഷ്യാനുഭവത്തിൽനിന്നും നീതിയുടെ ആവശ്യകതയിലേക്ക് എത്തിച്ചേരാം. അവർ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം സത്യസന്ധമായി നിലനിൽക്കട്ടെ. വ്യത്യാസം ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും പരസ്പരം കേൾക്കാൻ കഴിയുന്ന ബന്ധമാണ് നമുക്ക് വളർത്തേണ്ടത്. മൗനംകൊണ്ട് മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന വിയോജിപ്പിനേക്കാൾ ബഹുമാനത്തോടെ പറയുന്ന വിയോജിപ്പ് അത്തരമൊരു ബന്ധത്തെ ശക്തമാക്കും.

ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവലംബങ്ങൾ: [4]

സമത്വം വീടിനകത്ത് പഠിക്കപ്പെടുന്നു

ഇനിപ്പറയുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ ചരിത്രസംഭവങ്ങളുടെ വിവരണങ്ങളല്ല. നമ്മുടെ കാലത്തെ ജീവിതത്തെ പരിശോധിക്കാനുള്ള സ്വതന്ത്രമായ ചിന്തകളാണ്. ഒരു കുട്ടി വീട്ടിൽ കേൾക്കുന്ന സാധാരണ സംഭാഷണം ഓർക്കുക. കുടുംബപ്പേര് കേട്ട് ഒരാളുടെ സ്വഭാവം വിധിക്കുന്ന പരാമർശം. തൊഴിൽ പറഞ്ഞ് ഒരാളെ ചെറുതാക്കുന്ന തമാശ. വിവാഹാലോചനയിൽ മനുഷ്യന്റെ ഗുണങ്ങളെക്കാൾ വംശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിമാനം. സമത്വത്തെക്കുറിച്ച് ഔപചാരികമായി പഠിക്കുന്നതിനുമുമ്പേ കുട്ടി ഇത്തരം സംഭാഷണങ്ങളിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ അദൃശ്യമായ പടവുകൾ പഠിക്കുന്നു.

ഇതു തിരുത്താൻ എല്ലാ സംഭാഷണവും ഏറ്റുമുട്ടലാക്കേണ്ടതില്ല. ആ വ്യക്തിയെക്കുറിച്ച് നമുക്ക് യഥാർഥത്തിൽ എന്തറിയാം എന്നു ചോദിക്കാം. ജനനത്തിനു പകരം പ്രവൃത്തിയെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാം. പഴയ തലമുറയെ മുഴുവൻ കുറ്റപ്പെടുത്തി ഒഴിഞ്ഞുമാറുന്നതിനുപകരം, ഇന്നത്തെ വാക്കിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം ഏറ്റെടുക്കാം. ഒരു കുട്ടിക്കുമുന്നിൽ മുതിർന്നയാൾ സ്വന്തം മുൻവിധി തിരുത്തുന്നത് ശക്തമായൊരു പാഠമാണ്. ആദരം എന്നത് തെറ്റുപറ്റാത്തവനായി നടിക്കലല്ലെന്നും അതിലൂടെ കുട്ടി മനസ്സിലാക്കും.

സമൂഹത്തിലെ സംഘടനകൾക്കും ഇത്തരമൊരു ആത്മപരിശോധന സാധ്യമാണ്. പരിപാടിയിലേക്ക് ക്ഷണിച്ചവരുടെ എണ്ണം മാത്രം നോക്കാതെ, പരിപാടിയുടെ രൂപം തീരുമാനിക്കുന്നതിൽ ആരൊക്കെ പങ്കെടുത്തു എന്നു ചോദിക്കാം. ചിലർ സദസ്സിലിരിക്കാനും ചിലർ എന്നും വേദിയിലിരിക്കാനും മാത്രമാണോ നമ്മുടെ പതിവ്? പുതിയ ഒരാൾ സംസാരിക്കുമ്പോൾ പഴയ അംഗത്തിന് ലഭിക്കുന്ന ക്ഷമ അവർക്കും നൽകുന്നുണ്ടോ? പൊതുവായ സാഹോദര്യപ്രഖ്യാപനത്തെക്കാൾ ഇത്തരം ചെറിയ ക്രമീകരണങ്ങൾ പലപ്പോഴും സത്യസന്ധമായ മറുപടി നൽകും.

അറിവ് അവസരമായി മാറണം

ശിവഗിരി തീർത്ഥാടനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള മഠത്തിന്റെ വിവരണത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസം, സംഘടന, കൃഷി, വ്യാപാരം, കൈത്തൊഴിൽ, സാങ്കേതികപരിശീലനം തുടങ്ങിയ പ്രായോഗികവിഷയങ്ങൾക്കു പ്രാധാന്യമുണ്ട്. അറിവുള്ളവരിൽനിന്നു പഠിച്ചതിനെ ജീവിതത്തിൽ പ്രയോഗിക്കണമെന്ന നിർദേശവും അതിലുണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ നന്മയെ ആത്മീയസമ്മേളനത്തിന്റെ പരിധിയിൽ ഒതുക്കാതെ, ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്ന കാഴ്ചപ്പാടാണിത്.

ഇന്നത്തെ ഒരു വായനക്കൂട്ടത്തിന്റെ ഉദാഹരണം എടുക്കാം. എല്ലാവരെയും സ്വാഗതം ചെയ്യുന്ന കൂട്ടം, ചിലർക്ക് വാങ്ങാൻ കഴിയാത്ത പുസ്തകമാണ് തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതെങ്കിൽ, ക്ഷണത്തിനും പങ്കാളിത്തത്തിനുമിടയിൽ തടസ്സം നിലനിൽക്കും. പുസ്തകം പങ്കുവയ്ക്കുന്നതും സമയക്രമം മാറ്റുന്നതും വായനയിൽ പരിചയം കുറവുള്ളവർക്ക് ചോദിക്കാൻ ഇടം നൽകുന്നതും ചെറിയ പരിഹാരങ്ങളാകാം. ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സൗകര്യം ഒരുക്കുക എന്നത് സംഘാടനത്തിന്റെ ഒരു ഉപകാരപ്രദമായ വിശദാംശം മാത്രമല്ല; ആദരവിന്റെ പ്രായോഗികരൂപവുമാണ്.

സഹായപ്രവർത്തനത്തിലും ഇതേ ജാഗ്രത വേണം. സഹായം സ്വീകരിക്കുന്നവരുടെ പേരിൽ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും നമ്മൾ എടുത്താൽ അവരുടെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് കേൾക്കാതെ പോകാം. ഒരു വിദ്യാർഥിക്ക് ആവശ്യമായത് ഫീസിനുള്ള സഹായമാകാം; മറ്റൊരാൾക്ക് യാത്രാസൗകര്യമോ പഠിക്കാൻ ശാന്തമായ ഇടമോ ആകാം. നമ്മുടെ പദ്ധതിയെക്കുറിച്ച് അവർ പറയുന്ന വിമർശനം നന്ദിയില്ലായ്മയായി കാണാതെ, മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള അറിവായി സ്വീകരിക്കാനാകണം.

സമത്വം ദാനത്തിന്റെ അളവുകൊണ്ടു മാത്രം തെളിയുന്നില്ല. തീരുമാനത്തിൽ പങ്കുണ്ടാകുന്നതിലും സ്വന്തം ആവശ്യം സ്വയം പറയാനാകുന്നതിലും അതു തെളിയും. സഹായം ലഭിച്ച വ്യക്തി നാളെ ആ പ്രവർത്തനത്തെ നയിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാണെന്ന ബോധം നമ്മിലുണ്ടോ? മറ്റൊരാളുടെ വളർച്ച നമ്മുടെ മേൽക്കോയ്മ കുറയ്ക്കുമ്പോഴും അതിനെ സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കാൻ കഴിയുമോ? ഗുരുസന്ദേശത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇന്നത്തെ സേവനത്തെ വിലയിരുത്താൻ സഹായിക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങളാണിവ.

ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവലംബങ്ങൾ: [6]

സമ്മേളനം കഴിഞ്ഞും സന്ദേശം തുടരട്ടെ

ഗുരുവിനെ ആദരിക്കുന്നതിൽ ഒരു സുഖമുണ്ട്. ഗുരുവിന്റെ വാക്കുകൊണ്ട് നമ്മുടെ ശീലങ്ങളെ പരിശോധിക്കുന്നതിൽ അതേ സുഖം എല്ലായ്പോഴും ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ സ്വന്തം സൗകര്യത്തിന് ചോദ്യമുയരും. ചിലപ്പോൾ നമ്മൾ ന്യായമെന്നു കരുതിയ ഒരു പതിവ് മറ്റൊരാളെ വേദനിപ്പിക്കുന്നതായി അറിയും. ആ അറിവിൽനിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുമാറാതെ നിൽക്കുന്നതും ആദരവിന്റെ ഭാഗമാകണം. ഗുരുവിന്റെ ചിത്രം സംരക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, ഗുരുവിന്റെ ചോദ്യം നമ്മെ സ്പർശിക്കാൻ അനുവദിക്കുകയും വേണം.

ദൈവദശകത്തിന്റെ ഒരുമിച്ചുള്ള വായന അത്തരമൊരു നിമിഷമാകാം. ചിലർക്ക് അത് പ്രാർത്ഥനയായിരിക്കും; ചിലർക്ക് പരിചയപ്പെടലായിരിക്കും; മറ്റുചിലർക്ക് ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ ആത്മീയലോകത്തെ കേൾക്കലായിരിക്കും. ഈ വ്യത്യസ്തമായ സമീപനങ്ങളെ സത്യസന്ധമായി സ്വീകരിക്കാം. പാരായണം അവസാനിച്ചശേഷം തുടരുന്ന സംഭാഷണത്തിലും പങ്കുവയ്ക്കുന്ന അവസരത്തിലും തിരുത്തുന്ന മുൻവിധിയിലും ആ സംഗമത്തിന്റെ അർത്ഥം വളരട്ടെ.

ഒരു ജാതി, ഒരു മതം, ഒരു ദൈവം മനുഷ്യന് എന്ന വാക്യം എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങൾക്കും ഉടനടി പരിഹാരം നൽകുന്ന സൂത്രമല്ല. എന്നാൽ നമ്മുടെ ഓരോ പരിഹാരത്തെയും പരിശോധിക്കാൻ അതൊരു മാനദണ്ഡം നൽകുന്നു: അതിൽ മനുഷ്യന് എത്ര സ്ഥാനമുണ്ട്? നമ്മുടെ അരികിൽ നിൽക്കുന്നയാൾക്ക് സ്വന്തം മാന്യത തെളിയിക്കേണ്ട ബാധ്യതയില്ലാതെ നിൽക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ, ആ വാക്യം ചുമരിൽനിന്ന് ജീവിതത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങിവരുന്നു.